Pim te Bokkel

Ik kreeg een mailtje. Ik krijg wel vaker e-mail, maar mailtjes met daarin de vraag of het mij leuk lijkt een gedicht van mij met ouderwetse drukmachines op handgeschept papier te laten drukken krijg ik niet dagelijks. “Beste Pim, Zou jij het leuk vinden als ik eens een gedicht van jou als plano laat drukken?” Geen idee wat een plano was, maar ‘leuk’ leek het me zeker.
Wolfram Swets was het. Ik ontmoette hem lang geleden in Deventer, waar hij als uitgever van Uitgeverij Tungsten op een boekenmarkt zijn collectie ambachtelijke drukwerken van Menno Wigman en Thomas Möhlmann uitventte. Ik kon me hem nog vaag herinneren.
Nadat ik hem mijn meest recente en favoriete gedicht toestuurde, ontving een mailtje dat begon met een krachtterm waar Arie Boomsma zijn wijze hoofd bij zou hebben geschud – een banvloek die gevolgd werd door een: “Hoe krijgen jullie dat dichten toch voor elkaar?” Het gedicht was goedgekeurd.

Fascinaties

Een maand later kwam Wolfram op de koffie om het eindresultaat te tonen. We hadden elk onze fascinatie en konden er vurig uren over doorpraten: ik over het vijlen aan vorm, klank, beeld en betekenis van woorden, tot op het microscopische af; hij over drukinkt, Heidelberg-persen en handgeschept papier van Magnani en Zerkall. Hoe-ie het voor mekaar had gekregen, ik had geen idee. Ik besloot op onderzoek uit te gaan naar zijn beweegredenen. Want waarom was het gedicht in een oplage van 33 gedrukt? Waarom in een schreefloze letter? En waarom werd alles gedruk bij drukkerij Mostert in Leiden?

“Drukkerij Mostert heeft als één van de zeer weinige een intertype en een degelautomaat staan. Op de eerste machine worden de versregels per regel in lood gegoten en op de tweede wordt het gedrukt. De automatiek zorgt – wat hoogdruk (uit lood) aangaat – voor nagenoeg een perfecte, evenwichtige druk”, vertelde Wolfram me. Dat het hier niet over een espressoapparaat ging, zo ver was ik, maar op de één of andere manier riepen die vaktermen meer vragen op dan antwoorden. Kort gezegd kwam het erop neer, zei Wolfram, dat speciaal voor deze druk loden letters werden gemaakt die later weer werden omgesmolten, om in een nieuwe vorm weer andere gedichten of rouwkaarten te drukken.
“Het gedicht ‘Roltrap’ was a bit of a bitch om te drukken,” vertelde Wolfram me even later. Het had te maken met de verschillende tinten blauw die hij gebruikte. “Maar met tien drukgangen roep je dat ook wel over je af”, gaf hij toe. “De vier blauwtinten op de voorzijde van de plano staan in reverse op de achterzijde. Het drukken moest eens in z’n geheel overnieuw omdat de drukker de tint en de volgorde in de vierde drukgang verwarde.” Een complete oplage van 33 vellen handgeschept papier kon dus de oud-papierbak in.
“In de bibliofilie zijn kleine oplagen heel gebruikelijk en erg prikkelend voor verzamelaars in hun zoektochten”, legde Wolfram uit, toen ik hem vroeg naar de betekenis van dat getal. Ik vroeg het me af, omdat Uitgeverij Tungsten tot 2010 bekend stond als Uitgeverij 69, naar het geboortejaar van de uitgever. Tungsten bleek een synoniem voor het 74e element uit het periodiek systeem der elementen, Wolfraam. En zo kwam alles weer bij Wolfram terecht, die blijkbaar ook iets met getallen had. Hij legde uit waarom de oplage nu 33 dubbelzijdig bedrukte vellen handgeschept papier (plano’s) groot is. “In eerste instantie dacht ik aan een oplage van 26 (geletterd van A tot Z), maar ik koos – vanwege de complexiteit – voor het niet onmagische getal 33: 26 geletterd van A tot Z, en 7 extra, genummerd 1 t/m 7.”
“En waarom gebruikte je een schreefloze letter als de Folio?” Ik wilde het weten, omdat het gedicht van Menno Wigman dat hij me stuurde gedrukt was in een klassieke, Times New Roman-achtige letter met schreef. “Ik kies niet per se snel voor een schreefloos lettertype. Mij leek de schreefloze Folio echter het beste te passen bij de strakke machinerie van een roltrap.” Ik vermoedde dat dit ook de reden was waarom de letters van het gedicht in zwart met blauwtinten, en niet bijvoorbeeld rood of geel, in de vellen dik papier werd gedrukt –metaalachtig, koud en druilerig, zoals ook het gedicht.

Gedrukt

Een miniatuurversie van de plano stuurde Wolfram later, als ansichtkaart, naar Wigman, die inmiddels bevorderd is tot stadsdichter van Amsterdam en van wie onlangs de bundel Mijn naam is legioen verscheen. Ik weet het omdat ik van Menno op een dag een fijn berichtje in mijn inbox kreeg. Ik krijg wel vaker mailtjes, maar zelden hebben ze de lengte van een sms en zelden is een e-mail zo verzorgd terloops. Alsof het gedrukt stond, las ik, op de aanhef en de groeten na: “Mooi gedicht dat Wolfram op een kaart heeft gedrukt.” Dat was het.
Dat gedicht, ‘Roltrap’, ja, ik besef me dat je nu geen enkel beeld hebt van die tekst. Wacht, ik lees het hieronder aan je voor; zodat je het ‘leuk’ kunt vinden of, als je nieuwsgierig bent, via de website van Uitgeverij Tungsten voor een bescheiden bedrag kunt bestellen als plano.

Uit de nieuwsbrief van Uitgeverij Tungsten: ‘Roltrap’ in vier kleuren gedrukt, verschijnt in een oplage van 33 gesigneerde exemplaren, waarvan 26 op Zerkall (geletterd van A tot Z) en 7 exemplaren op Cartiera Magnani Pescia (genummerd van 1 tot 7). Eén van de 7 exemplaren vraagt €19,50; één van de 26 exemplaren €17,50.

De narcissen die een week of wat geleden enthousiast nog uit de grond opsprongen, de toeters vol van “hoi hiieieer ben ik” en “kommm maar op met je lente”, kwamen maandag  tevoorschijn vanonder een dikke laag oud sneeuw. Ze lagen er verslagen bij. Zo enthousiast als de narcissen waren over de aanstaande lente was Nederland ineens over de naderende Elfstedentocht. De vorstperiode hield weliswaar niet lang genoeg aan om de tocht der tochten door te laten gaan, maar zorgde wel voor mooie dingen: gebroederlijk veegden medelanders het ijs schoon om samen de ijzers onder te binden en richting de horizon te schaatsen.

Het eerste ijs vond ik in Utrecht op de Catharijnesingel. Later schaatste ik in het Amsterdamse Oosterpark, waar de kinderen het voor het zeggen hadden, nog later haalde ik rijnaken een meertje tussen het Flevopark en het Amsterdam-Rijnkanaal en uiteindelijk schaatste ik op de kanaaltjes tussen Schellingwoude, Ransdorp, Holysloot, Broek in Waterland en Zunderdorp. Er gloorde hoop aan de horizon, er was verbroedering, er waren positieve berichten op het journaal en er waren teveel dingen mooi om alles snel in woorden te vatten. En omdat ik het allemaal, om zeer vrij met Gorter te spreken, niet zo snel kon zeggen, zag ik mezelf ineens gebruik maken van allerlei apps: van de Vimeo-app om filmpjes te editen, tot de Flickr-app om foto’s te uploaden, tot de Twitter-app om te tweeten tijdens het schaatsen en de SlowShutter-app om foto’s met een lange sluitertijd te maken, zoals de foto hier linksboven.

De eerste zondag van februari filmde ik met een verrekijker voor mijn iPhone de meerkoeten die op een ijsschots voor mijn huis dreven. “De eenden en de meerkoeten verdrijven,” dacht ik, “ze drijven op een schijfje tijd voorbij…”

Een paar dagen later werd ik in bij Schellingwoude ingehaald door een meisje met een rode jas. Ze werd op schaatsen voortgesleept door een beer van een hond.

Zaterdag had ik eindelijk de smaak weer te pakken. Ik werd niet meer ingehaald door kinderen op houtjes. Na de 25 kilometer die ik in Oost Waterland schaatste, eerst steunend en klagend van chocolademelk tot chocolademelk, later met de wind in de rug om voor donker thuis te zijn, had ik eindelijk mijn slag te pakken. Het was de laatste dag voordat de dooi inzette. Het was weer mooi, geweest.

Op 16 januari 2011 was het weer zover, ik zat met mijn iPhone en nog 13 procent juice klaar om verslag te doen van de Festina Lente Poëzieslag, als live-verslaggever op Facebook dit keer, want de annalen werden dit keer geschreven door niemand minder dan Sander Koolwijk. Van Koolwijk verscheen onlangs bij De Windroosreeks de bundel ‘De patroon van dit huis’. Een bundel met “oorspronkelijke poëzie, voor scherpe lezers”, aldus een van de recensies. Om 21:19 klonk vanaf een compact disc de stem van Simon Vinkenoog, was mijn batterij op 11 procent, begon de voordrachtsavond en begon ook Sander Koolwijk met observeren en notuleren…

Over de rijmdwang en de dood

Door Sander Koolwijk

Als deze poëzieslag in Festina Lente een voorbode was van het komende jaar gaat brengen, zal het een donker jaar worden waarin er veel wordt afgerijmd. Ergens die dag was er een begrafenis. Veel stamgasten waren daardoor niet present. Een jurylid was zoek, maar werd alsnog bereikt en bleek onderweg. Gelukkig: want als iemand verstand heeft van de dood en poëzie, dan is het deze Amsterdamse stadsdichter, heer F. Starik, wel. Jurylid Rick de Leeuw was goed gehumeurd door een superoptreden in de Kleine Komedie, de avond daarvoor. Sven, Nederlands beste Podium dichter, vergezeld door Nora, die de jury compleet maakte, zou die avond de nog niet tot leven gekomen dichters in leven laten door zijn harde kritiek stevig te verpakken in een mooi klassiek Ariaans Jury Rapport. Martijn den Bakker, de snelle en gevatte presentator vuurde, klokslag 9 uur (Festina Lente tijd), zijn aankondiging af op de eerste dichter van de avond: Ditmar Bakker.

Ditmar: normaal letterlijk een badgast in badjas. Deze avond gekleed als heer. Met het voorlezen van de titel van zijn gedicht “de Idioot in het bad”, stelde hij zich direct al kandidaat voor de tweede ronde. Jezelf als metafoor plaatsen in je eigen gedicht is Droste reallife, en best knap. Zeker als je ook nog eens bedenkt dat hij daarvoor de discipline heeft kunnen opbrengen om een paar jaar lang in badjas op het poëziepodium te klimmen. Badjas – Regenton – Socrates. Een sterke mening en de confrontatie zoeken met verschillende groepen en personen: dat kun je wel overlaten aan deze voormalige badgast. Mooi aan zijn eerste voordracht waren zinnen als: “tijd, een onmisbaar instrument”. Enigszins hoogdravend, dat soms wel, dichtte hij over een alledaags fenomeen van de gemiddelde schrijver: afgewezen worden door uitgeverijen. De idioot in het bad vond zijn bijna einde uiteindelijk in schuimbubbels. Next.

Noa Abri. Of ik dat goed schrijf weet ik niet. Google geeft mij bushokjes en is daarmee stukken minder zwaar op de hand dan Noa’s gedicht over haar vader. Misbruikt? Ruzie? In ieder geval zal ze zich niet van het leven beroven, debiteerde ze met veel rijmdwang en zonder hoogstaande poëzie. Maar of dat erg is, dat is maar de vraag. Festina Lente is een open podium met soms verrassende, soms therapeutische poëzie; voor aanstormende nieuwkomers of oude rotten die zich tot dan altijd verscholen hielden. Laat jezelf allemaal zien op dit mooie podium. Ook als je familiedrama’s wil delen op rijm, ook al ben je door je vader verrot geslagen. Misschien was Noa’s gedicht wel de blokkade van de poëzieader in Noa zelf. Go on. Voel de opluchting. Leef tot na je ondraaglijke lijden. Next.

Miguel Santos. Een dichter die toostte op hervonden kriebels van het nieuwe jaar. En wij deden mee, een beetje: het was tenslotte al de derde maandag van het nieuwe jaar. “Een toast / Op de nieuwe ronde, nieuwe kansen, / Op een nieuw jaar lekker koken, / Op het wagen om te dansen, / Op stoppen, of juist doorgaan met roken.”

Poëzie die gedragen wordt voorgedragen is even fijn om te horen, maar niet te lang achter elkaar want wordt het vaak een preek, zonder pepermuntjes. Als het dan ook nog nodeloos ingewikkeld wordt door dwangmatig gezochte rijmwoorden, dan is het evenwicht verstoord. Miguel is zich daar bewust van en soms lukt het hem dan ook om poëzie te schrijven. Zinnen die een ritme kregen door herhaling, binnenrijm, klank, en alliteratie: “nieuwe ronde” – “nieuwe jaar” – “nieuwe klanken”; “toast” – “koken” – “roken”; “jaar” – “wagen” – “doorgaan”; “kansen” – “koken” – “roken”. De techniek was er, de uitvoering niet altijd even verrassend, maar voor het podium deze avond was het voor deze ronde genoeg. Toch zit er meer in deze dichter. Next.

Paul Wetherall. Een Engelse, Engelstalige dichter die, als hij alleen al geslaagd was voor verdonks taalcursus de avond zomaar had kunnen winnen. Festina Lente is helaas voor hem een poëzieslag voor Nederlandstalige poëzie. Maar van hem genieten was toegestaan. En ook Paul genoot zichtbaar van het mooie Festina, waar het publiek altijd bereid is om zich mee te laten voeren door de dichter, al diens poëzie daarom vraagt. En ik werd meegevoerd naar twintigjarigen, die of tot bloei komen, of al vroeg in hun leven sterven:

“20-somethings called into a room and told to wait/ until / one day a starry hand /will touch them on the shoulder and lead them to / the sun, / if they’re not ready, they will be burned / by it’s fatal beauty. / those who don’t make it will be left as carbon statues / standing naked in the street.

Engels is wel echt een mooie taal om poëzie met een ingehouden toon te schrijven en sereen voor te dragen. Niet voor niets winnen de Engelstalige slammers vaak de WK’s. Next.

Caroline Bruggeling. De avond daarvoor verleid om op dit podium te komen voordragen door de zanger die ik als 10-someting op mijn kastdeur had hangen. Een gitaarspelende man in de rook met onder zijn voeten de tekst: het grote geheim. Rick de Leeuw. Carolien was minder mysterieus dan de Rick op mijn kastdeur.

“De vrijheid in mijn hoofd / kwam vandaag zomaar aangelopen”. En: “Laat me wankelen”, over een relatie die schijnbaar onbereikbare liefde. Misschien ging het wel over Rick. En daarmee was Caroline dan toch ook mysterieus. Want ik vroeg me toch af over wie het ging en wie die man of vrouw was die ze niet kon bereiken. Caroline vertelde ook nog: “Het Kan alleen maar beter worden”. En zo was het. De eerste ronde zat erop. Rick liet net als de rest van de jury niemand wankelen. Iedereen een tweede ronde werd besloten, terwijl het publiek bediend werd door het altijd fantastische Festina barpersoneel.

Bij onze tafel voor vier, waaraan ik zat met live verslaggever en dichter Pim te Bokkel, waren ondertussen twee “20-sometings” aangeschoven, die een baan zochten – en waarschijnlijk gezien de crisis dat nog steeds doen -. De kleinste van de twee deed onderzoek naar “het bewuste van jezelf zien door beelden in het heelal.” Ik dacht aan hemellichamen, maar dat bleek niet zo te zijn. Ik ben er ook niet helemaal uitgekomen, maar ik heb dan ook niet de studies literatuurwetenschappen en geesteswetenschappen gedaan. Wellicht kwam het ook omdat mijn hersens trager gaan werken als ik teveel met rijm aan elkaar gelijmde (binnenrijm!) zinnen hoor. Gelukkig was er de tweede ronde. Pim, die had zijn telefoon weer bijgeladen na een tip van online-orakel Asha, kon op facebook weer verder verslagleggen. Podiumdichters bewaren het beste altijd voor de tweede ronde en de finale. De hemellichamen waren goed gestemd: het was helder buiten. Iemand aan onze tafel had misschien een baan gevonden bij een mediaburo. Pim en ik zaten er klaar voor. Caroline mocht de tweede ronde aftrappen.

Caroline dichtte over ene Kira. Onze Kira? Kira Wuck, de NK-poetryslamkampioen, die doorbrak in Festina Lente waar zoveel dichters eerder doorbraken. Helaas, het was: “Kira, die zich veilig omringt weet door Mariabeelden”. Met Kira liep het niet goed af. Misbruikt door een soort van Benno L., maar dan haar oma die nu dood is. Toch? “Mag het ietsjes meer” dichtte ze daarna ook nog. Ik dacht het even niet. “Maakbaar als een fotoshop” “Geen trio’s voor Caroline, slechts een sexduet”. “Driemaal woordwaarde” antwoordde presentator Martijn Den Bakker. “Ik zou het ook niet weten” dichtte ze tenslotte nog en ik vroeg ik of ik het wist. Ik twijfelde, maar uiteindelijk overheerste bij mij toch het gevoel dat Caroline het toch maar deed: daar gaan staan, op een podium, voor een jury. En tegelijkertijd dacht ik aan die mooie bibliotheken vol met dichtbundels die nooit uitgeleend worden. Als je je leven onder woorden wil brengen, dan is poëzie daarvoor blijkbaar ook geschikt. En hoe beter je eigen poëzie wordt, hoe beter je je eigen leven dus moet kunnen gaan begrijpen… maar misschien ook niet. Next one: Noa.

Noa wilde eigenlijk maar één gedicht doen, over haar vader dus. Nu ze in de tweede ronde zat vroeg Festina zich af: zou ze toch nog wat bij zich hebben? Dapper toverde ze deze tweede ronde nog een gedicht tevoorschijn over alles dat bijna dood is: “Mijn leven zal toch vergaan.//..// Schaakmat. //..// Het bestaan mag dan wel vergaan, net als mijn lichaam.”// .. // Een kort gedicht. Martijn vatte het kort samen: “ruimschoots binnen de tijd.”

Volgens jurylid Sven Ariaans, die later het juryrapport voor zou lezen, leden beide dames in mindere of meer mate aan rijmdwang en was hun tweede ronde vooral existentialistisch. Maar hij bleef Ariaans positief: “Poëzie kan therapeutisch werken en dat moet je dan vooral ook blijven doen.” Ik probeerde mij nog heel even voor te stellen wat het andere jurylid ervan had gemaakt als die het juryrapport had moeten voorlezen, maar ik besloot de stemming erin te houden en er niet meer over na te denken. Next.

Ditmar continueerde in de tweede ronde het gedicht “De idioot in het bad”, omdat dat gedicht nog niet af was. Een grote woordenschat van deze welzeker belezen dichter maakt niet per definitie continue goede poëzie. Toch slaagde hij er wel in om regelmatig met mooie beelden te komen en zeker om zijn voordracht strak te houden.

“Het pillengruis op mijn papillen” in zijn “vierkamerflat getransformeerd in waterballet”. Ruimschoots genoeg deze avond om de finale te halen.

Daarna Paul weer. “He talks to water / and /dresses in moonlight and cool razor blades”. Dank je Paul dat je er was. Het publiek was het met mij eens en dus mocht hij in de finale terugkomen en de publiekswijnprijs ophalen.

Miguel bekeek deze tweede ronde de wereld door de ogen van een vrouw, met een door de poëziekrant goed ontvangen gedicht. “Als dit gedicht door een vrouw geschreven was”. Aardige exercitie. Ik houd persoonlijk niet van woorden als: “Teef” of “weetje” of “Ho eens even”. Maar op een podium mag het eventueel, mits het goed gedaan wordt. De jury vond het deze avond goed genoeg voor een finaleplek.

De “20-sometings” aan onze tafel vonden Paul de beste en hadden minder op met dwangrijmende dichters, maar wel weer meer met dichters die het ritme wisten vast te houden van hun voordracht. De jury was het in ieder geval met hun laatste twee punten eens. Miguel en Ditmar mochten naar de finale. Paul, buiten mededinging vanwege zijn Engelstalige poëzie, werd door het publiek afgevaardigd.

Miguel mocht de finale aftrappen. Dat deed hij met poëzie die Pim qua onderwerp in ieder geval hebben aangesproken. Zijn laatste dichtbundel heet niet voor niets: “De dingen de dingen de dans en de dingen”. Miguel dichtte ook over de dingen: over een maanlichtstraal; over regendruppels op je wimpers en over een standbeeld.

“En ik zou je willen smeken, / Je op mijn knieën / Willen smeken’ / Maar ik kan niet / Door mijn knieën / Ze zouden simpelweg / Breken. // Mijn stem, / Vastgebeiteld in steen / En standvastig / Ben ik vastgenageld / Aan de straat.” Ideeën genoeg over de dingen zou ik zeggen. Wetenschap van de technieken van poëzie ook aanwezig. Volgens de jury soms wat te gezocht, maar wel subtieler dan de twee dichteressen van de avond.  Niet genoeg in ieder geval voor de winst deze avond.

Paul mocht als tweede, maar moest daarvoor eerst nog zijn online zoektocht naar meer van zijn eigen poëzie voltooien op de telefoon van presentator Martijn. Ditmar mocht daarom ondertussen zijn finaleronde starten.

Ditmar toverde, geïnspireerd door Caroline, weer een Kira het Café Festina Lente in. Ditmaal de Kira die we kenden. Ditmar had hoorbaar een probleem met deze Finse dichteres, en daarmee was het dus een gedurfd gedicht, aangezien Kira in Festina toch wel geliefd is. Maar het bleek een kort en snel vervliegend gedicht, waardoor zowel Kira als Ditmar zelf weinig schade opliepen. Ook voor dikke mensen voelde dichter Ditmar schijnbaar weinig. “Ik haat ze grondig en intens / de vadsige dikke medemens.” Als Ditmar, met of zonder badjas, iets of iemand niet leuk vind, haalt hij daar schijnbaar veel inspiratie uit. In ieder geval dichterlijke inspiratie. Soms met mooie beelden tot gevolg: “Sla ze zoals je ook een biefstuk slaat.” Soms gebruikt hij jammer genoeg, ondanks zijn belezenheid, poëtisch plattere beelden, waardoor de woorden minder raken: “Geen overstap of toch zes: kut NS”.

Paul, die inmiddels weer wat gedichten van zichzelf had gevonden, droeg wellicht geïnspireerd door Ditmar, een gedicht voor over mensen waar hij achteraf nog maar weinig liefde voor lijkt te voelen. Paul beheerst de techniek om de woede of haat of welke emotie dan ook, ingehouden op papier te zetten. Om te kunnen dichten met de rem erop. Hierdoor kwamen veel van zijn woorden bij mij uiteindelijk harder binnen dan die van bijvoorbeeld Ditmar.

“The corridor cowboys”: “I always thought I would / be glad to see the / back of them, but / I was wrong. / their broken noses/ and home-cut army / crops,/ those spirited faces / lions in the front line of a stupid war.//….. // they knew school was just a form of control./ but they had peaked too early, / their brilliance was neglected / and confused for disobedience. // now, they sit in / factory canteens / squeezing / plastic coffee cups / thinking of their / playground victories. // they used to be unbeatable.”

Paul was volgens het publiek de winnaar van de avond. Als het Esperanto in de vorige eeuw de Europese voertaal was geworden, had Paul deze avond wat mij betreft ook de juryprijs gewonnen. Maar regels zijn regels. En Nederlands is Nederlands. Ditmar werd daarom de terechte winnaar van de overige vier deelnemers. De jury zei: “Intelligent gedaan, hij plukt overal wat vandaan.” en “Ditmar werkt vanuit de rijkdom van zijn gemoed”, en zo was het.

Het was een avond waarbij het soms zoeken was naar echte poëzie. Een avond waarin Ditmar zijn talent liet zien en Miguel zijn mogelijkheden. Een avond waarin Festina weer liet zien dat er altijd ruimte is voor nieuwe dichters met eigen motivaties en voor nieuw publiek. Een avond vol rijmdwang en zware gedichten, maar ook de avond waarop het buiten eindelijk een beetje winter werd. Ditmar sloot de avond af in stijl, met een gedicht over dichteres Sylvia Plath. Zonder rijmdwang, wel over de dood. Wikipedia (vandaag niet meer op zwart) schrijft over haar: Op 11 februari 1963 verstikte ze zichzelf met het gas van haar oven. Voordien had ze nog eten en melk voor haar kinderen klaargezet.

Deze recensie van Robert Ankers In het westen (de laatste trans) verscheen eerder in het winternummer van Awater:

Poëzie is het uitdrukken van indrukken, in taal, dacht ik eens. Dit adagium is ook in het vroege dichtwerk van Robert Anker terug te vinden. De bundels Waar ik nog ben, uit 1979, en Van het balkon, uit mijn geboortejaar 1983, bevatten verschillende omgevingselementen die de dichter in het oog sprongen: vogels, bomen, rivieren en de schepen die de rivieren bevaren. In de beweging van buitenwereld naar papier fungeert de dichter als een lens, een transparant medium. Er is sprake van een waarnemingstaal. Met bundels als De broekbewapperde mens (2002) en Gemraad Slasser d.d.t.(2009) neemt het aantal woorden dat niet direct uit de waarneming is af te leiden toe. Opmerkelijk aan een bijvoeglijk naamwoord als ‘broekbewapperde’ is dat je er heel goed iets bij voor kan stellen; tegelijkertijd had je voor het lezen van dat woord nog nooit zoiets gezien. Voor Robert Anker had niemand het zelfs kunnen denken. Het schrijven van dergelijke neologisme brengt poëzie terug tot zijn oud-Griekse wortel, ποιέω: poëzie wordt iets dat in de dichter zelf ontstaat, een scheppingsdaad, een beweging van de dichter via het papier naar de buitenwereld. Poëzie is het op indrukwekkende wijze uitdrukken van indrukken, dacht ik later.

In het westen (de laatste trans) laat zich lezen als een rijk, Shakespeariaans toneelstuk over authenticiteit en de staat van onze Westerse samenleving. In een serie zeer afwisselende gedichten (wat betreft vorm, stijl en inhoud) passeert een select  gezelschap van karakters de revue: een hopman, nog een hopman, de Poolse dichter Tadeusz Różewicz en een lijpe gek die uit de reality show Oh Oh Cherso afkomstig zou kunnen zijn. De hoofdrollen worden gespeeld door Jarvai en Mensoorah. Evenals bij het woord ‘trans’ weet je als lezer niet direct om wie of wat het gaat. In het geval van de namen van de hoofdrolspelers biedt zelfs Google geen uitkomst – de lezer wordt teruggeworpen op wat er in de bundel staat en zijn verbeelding. De namen doen mythisch aan, oudtestamentisch zelfs. Ik dacht aan oude Joodse schriftgeleerden die een Golem oproepen. Mogelijk is Mensoorah een mens en is Jarvai, als verbastering van Jahweh, een oude berggod. Ergens valt te lezen dat Menshoorah in ieder geval geen engel is. Maar, zo zegt Różewicz, die in een dialoog wordt aangehaald, ‘de Goden hebben de wereld verlaten / ze lieten er de dichters achter’. Ook de Haagse Harrie, die als nar in een gedicht het toneel betreedt, lijkt over Mensoorah en Jarvai te spreken als dichters: lijpe gekken zijn het volgens hem. Het gedicht is als enige gedicht in de bundel fonetisch in dialect opgeschreven – typerend voor Ankers talige veelzijdigheid. Dichters dus, geen goden, hoewel ze al sprekende in hun opgetekende dialoog de wereld van In het westen (de laatste trans) scheppen.

In het eerste gedicht ‘Het verwilderde westen’ openen de dichters Jarvai en Mensoorah hun dialoog met vragen als hoe het volk zich tegen zichzelf kan keren en hoe het ‘zijn wezen’ kan laten onteigenen door ‘valse professionals die het op de markt brengen’. Het westen is ‘verwilderd’, stelt Jarvai. En in deze verwilderde wereld, die geregeerd lijkt te worden door de ‘kortgerokte sloerie der begeerte’, is authenticiteit ver te zoeken – het wordt als alles in die wereld vermarkt. De bundel is zo doorspekt van dit thema dat Anker er zelfs in de verantwoording op wijst: de bundel bevat een veelheid aan citaten en verwijzingen, authenticiteit en originaliteit bestaan niet meer.

Toch spreekt er uit de bundel wel een verlangen naar die authenticiteit. Zo roept Mensoorah Jarvaï in het gedicht ‘Over de grens’ op zijn ‘eigenste verhaal’ te vertellen. Zonder eigenste verhaal is er geen schuldvraag mogelijk.

                        … schuld?

    Wij worden wel gedaan maar wij doen het zelf, schuld

    Is nergens te verhalen dan bij ons eigenste verhaal

    Vertel het jouwe Jarvaï

In een samenleving zonder eigen verhalen is er geen schuld, geen verantwoordelijkheid en valt alles ten prooi aan de muitend meute, suggereert Jarvaï vervolgens in een lange monoloog, die eindigt met de oproep de muiters ‘in het maaiveld tot staan’ te brengen. Het begrip ‘elite’moet in die strijd weer een geuzennaam worden.

De mogelijkheid van een eigenste verhaal; het klinkt enerzijds positief, als iets dat het autenthieke zo dicht mogelijk benaderd, maar er dringt anderzijds het tragische besef in door dat het eigene zelf in een verhaal nooit bereikt zal worden. Archaïsch van opzet, met verwijzingen naar de culturele hoogtepunten uit onze beschaving, alsmede naar de hedendaagse politieke instabiliteit, werkte Anker zijn (hoogsteigenste?) verhaal om tot een indrukwekkend, authentiek aandoend dichtwerk.

Deze recensie van Fleur de Bourgounjes De Lichtstraat verscheen eerder in Awater:

Via korte, ritmische zinsdelen wordt de lezer de bundel De Lichtstraat van Fleur Bourgonje binnengeleid. De zevende dichtbundel van een dichteres die naast poëzie ook een indrukwekkende hoeveelheid verhalenbundels en romans op haar naam heeft staan. Een dochter, geboren uit een generatie hoefsmeden uit Achterveld, die in Chili en Argentinië woonde tot staatsgrepen een einde aan haar verblijf maakten. Sporen van haar verblijf vinden we verderop in haar bundel terug, maar ik wil beginnen met de eerste schreden.
In de eerste zinnen nodigt ze de lezer op het eerste gezicht vrij letterlijk uit bij haar en de haren aan tafel. “Kom naar me toe jij, kom binnen, / schuif aan of je een van ons bent”. Het komt wat surrealistisch over, want de lezer, die zich aangesproken voelt, krijgt de opdracht te doen of hij voeten en handen heeft. Het lijkt de omgekeerde wereld. Lezer en schrijver worden gescheiden door een vel papier met letters. Voor elkaar zijn ze onecht, in de zin van niet-fysiek aanwezig. De schrijver hoopt op het bestaan van een lezer. De lezer vermoedt het bestaan van een schrijver. Gescheiden kennen ze elkaar alleen als geest, als een hopen op, als een vermoeden van. Desalniettemin delen ze een wereld: een echte wereld met “een klok die op hol slaat”, en een wereld die uit taal bestaat. Tegen de achtergrond van een hedendaagse met iPhones en internet is poëzie bij uitstek iets dat om onthaasting vraagt. In dat opzicht werken de eerste regels bezwerend.
Langzaam kom je tot rust en besef je dat niet jij, lezer, aan tafel wordt uitgenodigd, maar dat de tijd ontboden wordt. De tijd die een “hart dat niet langer aanjaagt, opdrijft”. De tijd die “wijn die sleets lijkt” aangeboden krijgt. De tijd met wie ze een verleden deelt, vroeger, toen ze nog “onbeschreven / papier” was, maar die ze nu in de ogen kijkt.
Ik heb vaak nagedacht over het verschil tussen het schrijven van poëzie en het schrijven van proza. Ooit meende ik het te hebben gevonden in de tegengestelde richtingen van het uitbreiden en concentreren van een tekst. Een verhaal breidt zich uit aan de leidraad van een narratief; een gedicht werkt puntsgewijs naar een idee. In dat opzicht zouden prozaschrijvers meer narratieve gedichten schrijven. In het geval van Bourgonje is dat tot op zekere hoogte zo. Maar er is meer. Bourgonje wil de tijd zelf als idee beschrijven. In De Lichtstraat is de tijd dus meer dan een thema dat terugkeert in gedichten over ouderdom, kindertijd en mijmeringen.
Wie de tijd wil beschrijven heeft meer woorden nodig dan een gedicht kan bevatten. Een gedicht is eindig, een moment, terwijl we de tijd ervaren als een opeenvolging van momenten. Niet voor niets beslaan de gedichten van Bourgonje meerdere pagina’s of vormen ze als onderdeel van een groter geheel een cyclus.
Die opeenvolging van momenten laat zich lezen als een reis: van de Niagra Falls in Canada, tot een tuinhuisje in Bergen, een kopermijn nabij de Noord-Chileense stad Copiapó, de hoofdstad van Mongolië en uiteindelijk ‘De Lichtstraat’, de begane grond van het Onze Lieve Vrouwen Gasthuis – het enige, grote algemene ziekenhuis van Amsterdam, dat naar eigen zeggen “midden in het hectische hoofdstedelijke leven staat” en waar de ruimte van het volledige leven eindigt en voortgezet opnieuw begint. De tijd gaat, menig sterveling ten spijt, door. Het titelgedicht is dan ook geen slotgedicht, maar kreeg als cyclus een centrale plaats in de bundel.
In een dikke honderd bladzijden neemt Bourgonje de lezer in heldere zinnen met levendige beelden, zonder al te opdringerig woordspel, mee op reis door en met de tijd. De Lichtstraat – je  zou erin kunnen blijven bladeren, als niet voor jou ook aan alles een eind kwam.